Wstęp

W Polsce obserwuje się dynamiczny wzrost liczby osób starszych, co stawia przed społeczeń- stwem wyzwania związane z zapewnieniem odpowiedniej opieki. Jak przewiduje „Prognoza lud- ności na lata 2023-2060” opracowana przez Główny Urząd Statystyczny we wszystkich powiatach przewidywany jest wzrost współczynnika obciążenia demograficznego (liczba osób w wieku po- produkcyjnym w przypadających na 100 osób w wieku produkcyjnym) w roku 2040 do poziomu wyższego niż 79, a w 2060 – powyżej 107 (www.stat.gov.pl).

Tradycyjnie opieka nad osobami w wieku 80+ spoczywa na rodzinach, jednak ich zdolność do pełnienia tej roli maleje z powodu zmian demograficznych, migracji oraz zmian w strukturze rodzinnej. Opieka nad osobą w wieku 80+ jest dużym wyzwaniem, zwłaszcza dla rodzinnych opie- kunów, którzy często muszą godzić swoje obowiązki zawodowe i rodzinne z codzienną pomocą seniorowi. Opiekunowie rodzinni, często kobiety w wieku powyżej 40 roku życia (Janowicz, 2014), doświadczają obciążenia fizycznego, emocjonalnego i finansowego związanego z opieką nad bliski- mi. Jak podaje Szukalski współczynnik potencjalnego wsparcia rozumiany jako liczba kobiet w wie- ku 45-64 lata w przeliczeniu na 100 osób w wieku 80+ lub 85+ oscyluje w granicach od 283 (Sopot) do ponad 1000 (Szukalski, 2022).

W Polsce system wsparcia dla rodzinnych opiekunów osób w wieku 80+ obejmuje różnorodne formy pomocy, zarówno instytucjonalne, jak i środowiskowe. Jak wskazuje Szukalski zmiany w demografii są dostrzegane przez mocodawców, choć mało jest programów w tym kierunku (Szukalski, 2021). Artykuł opisuje system wsparcia rodzin opiekujących się osobami w wieku 80+, który jest ważnym problem w Polsce mający negatywny wpływ na wiele wymiarów życia rodzin osób starszych.

Starzenie jako światowy problem demograficzny

Starzenie się społeczeństw to jedno z najważniejszych wyzwań demograficznych XXI wieku. Proces ten polega na systematycznym wzroście odsetka osób starszych w populacji i wynika przede wszystkim z dwóch czynników: wydłużania się średniej długości życia oraz spadku dzietności. W efekcie wzrasta liczba osób w starczym i sędziwym wieku, które tracą samodzielność i potrzebują stałej opieki. I jest to osiągnięcie cywilizacyjne, ale jak podkreśla Hrynkiewicz należy uświadomić społeczeństwu, iż „problem opieki nad ludźmi starszymi możemy skutecznie rozwiązać tylko zbiorowym wysiłkiem całego społeczeństwa” (Hrynkiewicz, 2022, s. 49).

Praktycznym problemem jest wybór wieku osób, dla których pomoc w codziennych czynno- ściach jest niezbędna. W literaturze przedmiotu nie ma ustalonej granicy po przekroczeniu, której seniorzy stają się zależni od pomocy innych osób. Według Chałasa dobór granicy starości może być „źródłem kłopotów – zarówno dla powodu prowadzonych pracy czy raportów, jak i dla grup odbiorców” (Chałas, 2021, s. 35). Jak wskazuje Szukalski termin niesamodzielna starość możemy rozumieć na dwa sposoby:

Literatura przedmiotu upodobała sobie przedstawianie okrągłego wieku. Stąd poniżej prezen- tujemy liczbę osób w wieku 60 lat i więcej w przedziałach pięcioletnich w latach 2022, 2023 i 2024 w Polsce, co przedstawia rycina 1. Takie ukazanie struktury ludności w Polsce uwidocznia liczbę seniorów w przedziale czasowym (tylko taki zakres czasowy jest dostępny w Głównym Urzędzie Statystycznym) i uwidacznia liczbę osób w wieku 80+. Jak wynika z tych danych, liczba osób po 80 roku życia rośnie, przy jednoczesnym spadku liczby osób po 60 roku życia. W niniejszym opracowa- niu przyjmujemy wiek 80 lat jako granicę powyżej, której osoby potrzebują ciągłego wsparcia osób trzecich. Według Szukalskiego wiek 80 lat charakteryzuje się „niesamodzielnością ekonomiczną, tj. utrzymywaniem się z transferów publicznych” (Szukalski, 2021, s. 45).

Rycina 1

Liczba ludności w wieku 70 i więcej w latach 2022, 2023 i 2024 w podziale na pięcioletnie grupy w Polsce.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.gov.pl.

Główny Urząd Statystyczny w opracowaniu merytorycznym „Trwanie życia w 2023 roku” definiuje oczekiwane lata przeżyte w zdrowiu (Healthy Life Years, HLY) nazywane też wskaźnikiem „oczekiwanej długości życia bez niepełnosprawności (Disability Free Life Expectancy, DFLE) jako wskaźnik obrazujący sytuację zdrowotną ludności, obliczany na podstawie tablic trwania życia oraz indywidualnie i subiektywnie postrzeganej niepełnosprawności” (www.stat.gov.pl). Wobec tego oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu (HLY – Healthy Life Years) określa, ile lat życia osoba może przeżyć bez poważnych ograniczeń zdrowotnych. Wartość wskaźnika oczekiwanej długości życia oznacza według GUS „przewidywaną średnią liczbę lat jaką ma do przeżycia bez niepełno- sprawności osoba w wieku x ukończonych lat, pod warunkiem, że aktualnie warunki umieralności i utraty zdrowia populacji nie ulegną zmianie do końca trwania życia tej osoby (www.stat.gov.pl). Według opracowania (najbardziej aktualnego na ten moment) “Trwanie życia w 2023 roku” w 2023 roku:

Te dane sugerują, że Polacy nie tylko żyją dłużej, ale także spędzają więcej lat w dobrym zdro- wiu. W 2023 roku przeciętne trwanie życia wyniosło 74,7 roku dla mężczyzn i 82 lata dla kobiet. Co przedstawiają poniższe ryciny.

Rycina 2

Porównanie oczekiwanego dalszego życia mężczyzn powyżej 60 roku życia z przeciętnych życiem według GUS „Trwanie życia w zdrowiu w 2023 r.”

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.gov.pl.

Rycina 3

Porównanie oczekiwanego dalszego życia kobiet powyżej 60 roku życia z przeciętnych życiem we- dług GUS „Trwanie życia w zdrowiu w 2023 r.”

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.gov.pl.

Rycina 4

Porównanie oczekiwanego dalszego życia kobiet i mężczyzn powyżej 60 roku życia z przeciętnych życiem według GUS „Trwanie życia w zdrowiu w 2023 r.”

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.gov.pl.

Powyższe wyniki ukazują, iż przeciętne dalsze trwanie życia jest wyższe od oczekiwanego dalszego życia zarówno w przypadku kobiet jak i mężczyzn. Co jest zgodne efektami dokumentu „Zdrowa Przyszłość. Ramy strategiczne rozwoju systemu ochrony zdrowia na lata 2021-2027, z perspektywą do 2023 r.”, który został przyjęty przez Radę Ministrów w drodze uchwały w dniu 27 grudnia 2021 r. i określa wizję przyjaznego, nowoczesnego i efektywnego systemu ochrony zdrowia przyczyniającego się do poprawy dobrostanu społeczeństwa. Celem działań „Zdrowa Przyszłość” jest zapewnienie obywatelom równego dostępu do wysokiej jakości świadczeń zdrowotnych, a w efekcie wydłużenie trwania życia w zdrowiu i poprawa stanu zdrowia społeczeństwa (www.gov.pl). Celem głównym jednej z dwu strategii deinstytucjonalizacji opieki zdrowotnej „Opieka zdrowotna nad osobami starszymi” jest poprawa jakości życia związanej ze zdrowiem u osób starszych i ich opiekunów w środowisku lokalnym oraz poprawa jakości życia związanej ze zdrowiem psychicznym populacji oraz zapewnienie odpowiednich warunków opieki w ramach systemu ochrony zdrowia psychicznego (www.gov.pl). Jak przewiduje strategia „Opieka zdrowotna nad osobami starszymi” od roku 2026 przewiduje się dynamiczny wzrost liczby osób w wieku 80 lat i więcej do poziomu dwukrotnie wyższego w roku 2024 w porównaniu z rokiem 2025 (www.gov.pl).

Z uwagi na trend wzrostowy liczby osób w wieku 80+ na potrzeby niniejszego artykułu przyjmuję się, iż osoba starsza to osoba w wieku 80+.

Jak wskazuje Timonen (2008) do czynników najbardziej wpływających na długość życia są: lepszy stan zdrowia dzieci w trakcie życia płodowego, lepszy stan zdrowia dzieci w okresie wczesnego dzieciństwa, mniej wycieńczające fizycznie i ryzykowne zawody, zmiana stylu życia wielu grup społecznych, lepsze odżywianie i dbanie o higienę, lepsza edukacja i opieka medyczna. Według Kotowskiej (2022) niska dzietność bierze się z poprawy warunków życia, dostępu do edukacji, wzrostu aktywność zawodowej kobiet, ze zmian światopoglądowych czy skutecznych metod regulacji poczęć. Z kolei jak podają Fernandes, Turra i Rios-Neto (2023) starzenie się społeczeństwa wynika z spadku napływu osób w wieku zerowym, rozumianym jako malejąca liczba urodzeń oraz niewystarczającym odpływem osób starszych. Proces ten zachodzi na całym świecie, choć jego tempo i skutki różnią się w zależności od regionu. W krajach rozwiniętych, starzenie się społeczeństwa prowadzi do problemów związanych z systemem emerytalnym, opieką zdrowotną i rynkiem pracy. Z kolei w krajach rozwijających się zjawisko to dopiero nabiera tempa, co stawia nowe wyzwania przed polityką społeczną i gospodarczą. W obliczu tych zmian coraz większą rolę odgrywa poszukiwanie strategii umożliwiających aktywne starzenie się oraz integrację seniorów w życie społeczne i ekonomiczne. Jakie konsekwencje niesie za sobą starzenie się społeczeństw i jakie działania mogą wspierać osoby starsze i ich rodziny?

Według „Prognozy ludności na lata 2023-2060” Głównego Urzędu Statystycznego, do 2060 roku liczba osób powyżej 65 roku życia wrośnie około 37% według warianty średniego (Prognoza ludności na lata 2023-2060, 2023). Ponadto zgodnie z tymi prognozami w Polsce, liczba osób w wieku 85 lat i więcej będzie systematycznie rosła w nadchodzących dekadach i w roku 2060 będzie o 83% większa niż w roku 2022 w przypadku scenariusza niskiego (Prognoza ludności na lata 2023-2060, 2023). Rosnąca liczba osób w bardzo zaawansowanym wieku wiąże się z koniecznością do- stosowania systemu pomocy społecznej. Ważne jest zapewnienie odpowiednich usług medycznych, opiekuńczych oraz wsparcia dla seniorów i ich rodzin, co niesie za sobą szereg wyzwań dla systemu emerytalnego, opieki zdrowotnej oraz rynku pracy. Coraz większe znaczenie zyskują również inicjatywy wspierające aktywne starzenie się, integrację społeczną seniorów oraz rozwój polityki prorodzinnej mającej na celu zahamowanie negatywnych trendów demograficznych.

Rodzina jako podstawowe środowisko opieki nad osobą starszą

W miarę starzenia się organizmu osoby starsze, czyli po 80 roku mogą mieć trudności w wyko- nywaniu codziennych czynności, takich jak: przygotowywanie posiłków, dbanie o higienę osobistą, utrzymywanie porządku w domu, robienie zakupów, zarządzanie finansami. W takich przypadkach najczęściej rodzina przejmuje te obowiązki, zapewniając komfortowe warunki życia osobie starszej. Jak podaje Bojanowska rodzina jest najbardziej odpowiednim systemem wsparcia i „instytucją po- mocową i opiekuńcza” dla osób starszych, ale to także źródło wsparcia emocjonalnego i społecz- nego (Bojanowska, 2022). Rodzina pełni ważną funkcję w monitorowaniu stanu zdrowia seniora, przypominaniu o lekach, organizowaniu wizyt lekarskich oraz współpracy z personelem medycz- nym. W przypadkach chorób przewlekłych, takich jak demencja czy choroba Parkinsona, opiekuno- wie rodzinni stają się niezbędnym ogniwem w procesie terapeutycznym. Obecność i zaangażowanie bliskich znacząco poprawia ich samopoczucie psychiczne. Jak pisze Herudzińska sprawowanie opieki nad osobami starszymi nie jest łatwe, jest źródłem negatywnych przeżyć takich jak: brak czasu dla siebie i najbliższej rodziny, czy pogodzeniem pracy zawodowej z opieką (Herudzińska, 2020).

Kolejnym ważnym wyzwaniem są zmienione struktury rodzinne. Współczesne rodziny są mniej liczne, a migracja młodych ludzi do miast lub za granicę powoduje, że wielu seniorów po- zostaje bez wsparcia bliskich. Coraz więcej osób starszych mieszka samotnie i wymaga pomocy instytucjonalnej. Według Bond i Cabrero w Polsce obecnie funkcjonujący model to model przejścio- wy opieki nad osobami starszymi. Jest to jeden z pięciu modeli według nich opisanych, pozostałe to: kontynentalny, nordycki, anglosaski, śródziemnomorski. Model przejściowy charakteryzuję się niskim nakładem finansowym na opiekę zdrowotną oraz osobistą osoby starszej (Bond, Cabrero, 2007). Jak podaje Krzyżowski „zmieniają się wzory opieki nad osobami starszymi… coraz więcej osób będzie wymagało opieki, a coraz mniej będzie w stanie ją zagwarantować” (Krzyżowski, 2013).

Z kolei Finch wyróżnia następujące typy udzielania wsparcia dla osób starszych: ekonomiczne, mieszkaniowe, osobiste, praktyczne, emocjonalne i moralne (Finch, 1989). System wsparcia dla ro- dzinnych opiekunów w Polsce jest wielowarstwowy i obejmuje świadczenia pieniężne, usługi zdro- wotne i opiekuńcze finansowane publicznie, programy samorządowe oraz działalność organizacji pozarządowych.

System pomocy rodzinie opiekującej się osobą starszą

System finansowania opieki nad osobami starszymi różni się w zależności od kraju i jego poli- tyki społecznej. Wyróżniamy następujące systemy finansowania tej opieki:

W większości krajów funkcjonuje system łączący finansowanie publiczne i prywatne. Państwo może pokrywać część kosztów, a resztę finansuje senior lub jego rodzina. Przykłady:

System finansowy skierowany do osób w wieku 80+ w Polsce to różnego rodzaju świadczenia, które obejmują emerytury, dodatki i zasiłki. Emerytura przysługuje osobom, które osiągnęły wiek emerytalny: dla kobiet – 60 lat i dla mężczyźni – 65 lat. Wysokość emerytury zależy od długości okresu składkowego i wysokości odprowadzanych składek. Minimalna emerytura w 2025 roku wynosi 1 878,91 zł (www.zus.pl).

Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje osobom, które utraciły zdolność do pracy z powodu choroby lub niepełnosprawności. Wysokość renty zależy od stopnia niezdolności do pracy. Minimalna renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w 2025 roku wynosi 1 878,91 zł, a częściowej – 1409,18 zł (www.zus.pl).

Kolejnym świadczeniem jest renta rodzinna przyznawana członkom rodziny zmarłego, np. małżonkowi lub dzieciom, którzy byli na jego utrzymaniu. Zgodnie z Ustawą z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wysokość renty rodzinnej wynosi 85%, 90% lub 95% emerytury zmarłego (w zależności od liczby uprawnionych).

Osobom starszym przysługują również różnego rodzaju dodatki. Pierwszym taki dodatkiem jest dodatek pielęgnacyjny, który przysługuje osobom, które ukończyły 75 lat lub są całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji (Art. 16 ust. 6-8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych). Wysokość dodatku pielęgnacyjnego w 2025 roku: 348,22 zł miesię- cznie (www.zus.pl) i jest wypłacany automatycznie seniorom powyżej 75 roku życia razem z eme- ryturą lub rentą. Kolejnym dodatkiem jest świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji („500+ dla seniora”). Zgodnie z Ustawą z dnia 31 lipca 2019 r. o świadcze- niu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji świadczenie przysługuje se- niorom niezdolnym do samodzielnej egzystencji. Maksymalna kwota: 500 zł miesięcznie. Jest przy- znawane, jeśli dochód osoby starszej nie przekracza 2552,39 zł (przy przekroczeniu tej kwoty świadczenie jest pomniejszane zgodnie z zasadą „złotówka za złotówkę”).

Innymi formami wsparcia finansowego jest zasiłek stały i zasiłek celowy, przyznawany oso- bom, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej i nie są w stanie samodzielnie pokryć podstawowych wydatków. Seniorzy mogą ubiegać się o te świadczenie w Ośrodku Pomocy Społecznej (OPS) w swojej gminie / mieście. Zasady ich przyznawania reguluje ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. Zasiłek stały przysługuje osobom pełnoletnim, które są całkowicie niezdolne do pracy lub niezdolne do samodzielnej egzystencji z powodu wieku, a ich dochody nie przekraczają ustawowego kryterium, tzn. ich dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Zasiłek celowy może być przyznany na pokrycie niezbędnych wydatków (np. leki, żywność, opał). Zasiłek celowy jest przyznawany przez Ośrodek Pomocy Społecznej na podstawie kryterium dochodowego. Nie ma jednej stałej kwoty zasiłku – decyzja o jego wysokości zależy od sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o pomoc oraz od możliwości finansowych gminy.

Oprócz zasiłku celowego w ramach pomocy OPS, seniorzy mogą skorzystać z innych form po- mocy społecznej, takich jak: zasiłek okresowy – dla osób z niskim dochodem (np. w przypadku choroby); darmowe obiady w ramach pomocy OPS – dla seniorów o niskich dochodach; usługi opie- kuńcze – pomoc w codziennych czynnościach (np. sprzątanie, zakupy).

Wyżej wymienione formy wsparcia są skierowane do osób starszych, żadna z form finansowych nie jest skierowana do opiekunów osób 80+.

Aktualnie, na poziomie rządowym, trwają pracę nad nowym i jedynym świadczeniem skierowanym dla opiekunów seniorów 75+ – „Bon Senioralny”, który będzie częścią Krajowego Planu Odbudowy i ma obowiązywać od 1 stycznia 2026r. w swoich założeniach „Bon Senioralny” ma wspierać seniorów 75+ w codziennym funkcjonowaniu w ich miejscu zamieszkania i jednocześnie odciążać ich rodziny, aby nie musiały rezygnować ze swojej pracy zawodowej (www.gov.pl). „Bon Senioralny” mają dostać osoby w wieku powyżej 75 lat, które mają potrzeby opiekuńcze, posiadają dzieci, wnuki, nie korzystają z żadnych świadczeń i ich dochód brutto nie przekracza 3500 zł. O świadczenie będą mogli się ubiegać zstępni seniora, którzy są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę, umowy cywilnoprawnej lub prowadzą działalność gospodarczą, a ich przychód nie przekracza dwukrotności minimalnego wynagrodzenia dla gospodarstwa jednoosobowego lub trzykrotności minimalnego wynagrodzenia dla gospodarstwa wieloosobowego. Świadczenie to będzie przeznaczone na pokrycie kosztów usług opiekuńczych, które będą świadczone na rzecz seniora w jego miejscu zamieszkania i będzie obejmowało na maksymalnie 50 godzin usług wsparcia w miesiącu. „Bon Senioralny” nie podlega wymianie na gotówkę ani inne formy środków płatniczych.

Niefinansowy system wsparcia osób starszych

Innym wsparciem dla osób starszych jest Karta Dużej Rodziny dla seniorów – KDR. Według Ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny seniorzy, którzy wychowali co najmniej troje dzieci, mogą korzystać z ulg na usługi i produkty objęte programem KDR.

Kolejnym wsparcie jest program „Korpus Wsparcia Seniorów” to rządowy program, którego celem jest wsparcie osób starszych w codziennym funkcjonowaniu, poprawa ich bezpieczeństwa oraz przeciwdziałanie izolacji społecznej. Po raz pierwszy uruchomiono program „Korpus Wsparcia Seniorów” w 2020 r. (www.gov.pl). Z założenia programu w wersji na 2025 rok ma on: zapewniać wsparcia seniorom w wieku 60 lat i więcej, szczególnie samotnym, niesamodzielnym lub mającym ograniczony dostęp do usług opiekuńczych. Program „Korpus Wsparcia Seniorów” dzieli się na dwa główne moduły:

Program jest współfinansowany z budżetu państwa. JST mogą ubiegać się o dotacje w ramach naboru ogłaszanego przez Ministerstwo. Są to programy skierowane do osób starszych, które odciążają ich opiekunów na co dzień.

W Polsce seniorzy mający trudności z wykonywaniem codziennych czynności, mogą skorzy- stać z pomocy opiekunów. Ośrodek Pomocy Społecznej (OPS) przyznaje takie wsparcie zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. w sprawie specjalistycz- nych usług opiekuńczych. Zakres usług wykonywanych przez opiekunów OPS obejmuje: pomoc w codziennych czynnościach (np. przygotowanie posiłków, sprzątanie, zakupy), pomoc w higienie osobistej, towarzyszenie seniorowi (np. rozmowy, spacery), podawanie leków i kontrola stanu zdrowia. Z usług opiekuna z Ośrodka Pomocy Społecznej mogą skorzystać osoby samotne, którzy nie mają rodziny, a także osoby, które mają bliskich, ale ci nie są w stanie zapewnić opieki.

Senior może również aktywnie spędzać czas w Domu lub / i Klubie Seniora, które są organizowane przez samorządy i finansowane z programów takich jak „Senior+”. Domy i Kluby Seniora oferują: zajęcia ruchowe i rehabilitacyjne, warsztaty artystyczne i edukacyjne oraz spotkania integracyjne.

Wsparcie psychologiczne i edukacyjne dla opiekunów osób starszych

Opiekunowie osób starszych na co dzień potrzebują wsparcia psychologicznego i edukacyjne- go. Działania wspierające skierowane do rodzin opiekunów osób starszych oferują także:

Wsparcie osób opiekujących się osobami starszymi odbywa się na trzech płaszczyznach: ma- terialnej, organizacyjnej i społecznej. Według Błędowskiego, Szatur-Jaworskiej, Szwed-Lewandow- skiej i Zrałek model wsparcia winien uwzględniać potrzeby i formy ich zaspokajania. Kluczową rolę odgrywają tu samorządy lokalne. To samorządy lokalne – gminy i miasta – winny realizować ten model na dwóch poziomach: na poziomie mikro, czyli „klienta”, oraz na poziomie ponad insty- tucjonalnym (ponad organizacyjnym) (Błędowski i in., 2017). Wsparcie dla osób opiekujących się osobami starszymi (tzw. opiekunów nieformalnych – często członków rodziny) powinno być kom- pleksowe i dostosowane do ich różnorodnych potrzeb – zarówno emocjonalnych, zdrowotnych, jak i materialnych czy organizacyjnych.

System wsparcia dla opiekunów osób starszych na przykładzie Niemiec

Przykładem dobrych praktyk wsparcia opiekunów osób 80+ są Niemcy, gdzie osoby wymagają- ce opieki są objęte obowiązkowym ubezpieczeniem długoterminowej opieki (Pflegeversicherung). To ubezpieczenie pokrywa (częściowo) koszty opieki i oferuje wsparcie zarówno finansowe, jak i organizacyjne. Osoba starsza musi przejść przez ocenę niemieckiej instytucji orzekającej – MDK, aby ustalić stopień opieki od 1 do 5. Stopień opieki wpływa na zakres wsparcia finansowego i usług. Gdy opieka jest sprawowana przez krewnych lub osoby bliskie (nieprofesjonalnie), taki opiekun można otrzymać pieniądze w postaci zasiłku opiekuńczo-gotówkowego (Pflegegeld).

Nowoczesne technologie wspierające opiekę nad osobami starszymi

Współczesne technologie coraz częściej pomagają w opiece nad osobami starszymi, zwiększa- jąc ich bezpieczeństwo, komfort życia i niezależność. Obejmują one zarówno rozwiązania medycz- ne, jak i systemy monitorowania, aplikacje mobilne, robotykę, telemedycyna i monitoring zdrowia.

Nowoczesne opaski i smartwatche pozwalają na stałe monitorowanie stanu zdrowia seniora poprzez wbudowane funkcje takie jak: pomiar tętna i ciśnienia krwi, wykrywanie upadków, przycisk SOS – szybkie wezwanie pomocy, lokalizacja GPS – przydatne dla seniorów z demencją. Przykładami takich urządzeń są: AngelCare, Notione Care, Apple Watch, Xiaomi Mi Band z funkcją monitorowania zdrowia.

Kolejnym wsparcie technicznym są inteligentne czujniki i monitoring domowy. Systemy smart home zwiększają bezpieczeństwo osób starszych mieszkających samodzielnie. Wyróżniamy nastę- pujące rodzaje czujników:

Do przykładowych rozwiązań tego typu należą: Google Nest, Xiaomi Smart Home, Fibaro.

Nowoczesne technologie oferują również osobom starszym systemy zdalnego monitorowania zdrowia, które pozwalają na bieżąco przesyłać dane o stanie zdrowia seniora do lekarza lub opieku- na. Zdalne systemy monitorowania zdrowia to: aplikacje do monitorowania cukrzycy (np. Glucose Buddy), ciśnieniomierze z funkcją Bluetooth (np. Omron Connect), inteligentne wagi analizujące skład ciała.

Rynek nowoczesnych technologii oferuje także aplikacje mobilne dla seniorów i opiekunów. Są wśród nich:

Robotyka w opiece nad seniorami rozwija się dynamicznie, oferując wsparcie zarówno w do- mach prywatnych, jak i w placówkach opiekuńczych. Roboty pomagają w codziennych czynnościach, monitorują stan zdrowia i zapewniają towarzystwo, co zwiększa komfort życia osób starszych.

Coraz częściej w domach opieki i szpitalach stosuje się roboty asystujące, które pomagają se- niorom w codziennych czynnościach. Przykłady robotów: Pepper – towarzysz rozmów, rozpoznaje emocje; PARO – robot-terapeuta w formie foki, wspiera osoby z demencją; ElliQ – interaktywny asystent przypominający o lekach.

Kolejnym przykładem robotów są roboty terapeutyczne, które są w formie pluszowych zwierząt pomagają w terapii osób starszych, zwłaszcza tych cierpiących na demencję i chorobę Alzheimera.

Roboty terapeutyczne redukują stres i lęk, zastępują terapię zwierzęcą (dla seniorów, którzy nie mogą mieć prawdziwego zwierzaka) oraz wspierają osoby z demencją.

Z kolei roboty pomagające w codziennych czynnościach ułatwiają seniorom samodzielne funk- cjonowanie, pomagając w mobilności, podawaniu leków czy utrzymaniu porządku, zmniejszają ry- zyko upadków i kontuzji, wspierają osoby z ograniczoną mobilnością, pomagają w przestrzeganiu planu leczenia. Przykładami takich robotów są: Robear – robot-pielęgniarz, który pomaga seniorom wstawiać się z łóżka i przemieszczać; Pillo Health – inteligentny dozownik leków, przypomina i wydaje lekarstwa; iRobot Roomba – robot odkurzający, który utrzymuje czystość w domu.

I oczywiście sztuczna inteligencja (AI) oraz analiza danych zdrowotnych mogą przewidywać ryzyko chorób, analizując dane zdrowotne seniorów i wspierając lekarzy w diagnozie. Chodzi tu o: algorytmy AI wykrywające wczesne objawy chorób neurodegeneracyjnych, personalizowane pla- ny leczenia oparte na analizie dużych zbiorów danych czy chatboty zdrowotne przypominające o lekach i wizytach. Dzięki sztucznej inteligencji wcześniej będziemy wykrywać choroby przewlekłe, opieka zdrowotna będzie bardziej spersonalizowana przy jednoczesnej redukcji kosztów leczenia. Nowoczesne technologie zwiększają bezpieczeństwo, poprawiają jakość życia i wspierają opie- kunów. Dzięki teleopiece, aplikacjom mobilnym i inteligentnym urządzeniom seniorzy mogą dłużej zachować niezależność. Rozwój robotyki i sztucznej inteligencji daje nowe możliwości w opiece długoterminowej. Co nas czeka w przyszłości? Trudno powiedzieć.

Podsumowanie

System wsparcia dla rodzinnych opiekunów osób starszych w Polsce oferuje różne formy po- mocy. Nie ulega wątpliwości, że wsparcie dla osób opiekujących się osobami starszymi jest potrzeb- ne. Konieczne są reformy, które poprawią dostęp do świadczeń, zwiększą liczbę usług opiekuńczych i umożliwią rodzinom lepsze godzenie pracy z opieką. Stworzenie spójnego systemu informacyjne- go, który ułatwi rodzinom dostęp do różnych form pomocy oraz ograniczy biurokrację. Zwiększenie liczby placówek i programów krótkoterminowego odciążenia rodzin pozwoli opiekunom zadbać o własne zdrowie i swoją aktywność zawodową. Nowoczesne technologie zwiększają bezpieczeństwo, poprawiają jakość życia i wspierają opiekunów. A działania edukacyjne i społeczne wzmocnią pozytywny obraz starości oraz będą budować kulturę wsparcia i współodpowiedzialności.

Rozwój polityki społecznej w tym obszarze jest kluczowy dla zapewnienia godnej starości i wsparcia rodzinnych opiekunów. Dlatego tak ważne jest, aby systematycznie rozwijać i promować dostępne formy pomocy dla opiekunów osób starszych, a także zwiększać świadomość społeczną na temat roli, jaką pełnią opiekunowie rodzinni. Tylko dzięki wspólnemu wysiłkowi – państwa, samorządów, organizacji pozarządowych i samych obywateli – możliwe jest stworzenie systemu, w którym każdy senior i jego opiekun otrzyma niezbędne wsparcie i szacunek.