ARTYKUŁ PRZEGLĄDOWY
Wykorzystanie sztucznej inteligencji a rozwój intelektualny młodzieży – przegląd literatury
Data nadesłania: 03-05-2026
Data akceptacji: 08-07-2026
Data publikacji: 21-09-2026
Rozprawy Społeczne/Social Dissertations 2026;20(1):194-210
SŁOWA KLUCZOWE
autonomia intelektualnakrytyczne myśleniemetapoznanieodciążenie poznawcze (cognitive offloading)rozwój poznawczy młodzieżysztuczna inteligencja w edukacji
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Wstęp: Celem niniejszego artykułu jest krytyczna synteza aktualnego stanu wiedzy na temat związku między korzystaniem
z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji (AI) a rozwojem intelektualnym dzieci i młodzieży. Artykuł dąży
do odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu – w świetle dotychczasowych badań – narzędzia AI mogą pełnić rolę wsparcia
poznawczego, a w jakim substytutu procesów myślowych uczniów, oraz do zidentyfikowania potencjalnych zależności
i czynników moderujących, które powinny zostać uwzględnione w przyszłych badaniach empirycznych, w tym podłużnych. Materiał i metody: Zastosowano metodę narracyjnego przeglądu literatury (ang. narrative review). Przeszukano bazy
danych Scopus, Web of Science oraz Google Scholar z zastosowaniem kombinacji słów kluczowych w językach polskim i angielskim.
Analizie poddano publikacje z lat 2019-2025, ze szczególnym uwzględnieniem opracowań z ostatnich trzech lat.
Przyjęto kryteria doboru uwzględniające grupę badaną (dzieci i młodzież w wieku 6-18 lat), kontekst edukacyjny oraz
empiryczny charakter źródeł. Wyniki: Przegląd literatury wskazuje na ambiwalentny charakter zależności między korzystaniem z AI a rozwojem intelektualnym
młodzieży. Z jednej strony systemy AI umożliwiają indywidualizację uczenia się, wspierają metapoznanie
i poszerzają dostęp do wiedzy. Z drugiej strony badania sygnalizują, że nieumiejętne lub nadmierne korzystanie z tych narzędzi
współwystępuje z nadmiernym odciążeniem poznawczym, słabszymi wynikami w pomiarach krytycznego myślenia,
niższą retencją wiedzy, obniżoną autonomią intelektualną oraz powierzchownym przetwarzaniem informacji. Kluczowymi
czynnikami moderującymi są sposób użycia technologii, wiek ucznia oraz kontekst dydaktyczny, w jakim AI jest wdrażana. Wnioski: Znaczenie AI dla rozwoju intelektualnego młodzieży nie jest z góry zdeterminowane przez samą technologię, lecz
w decydującym stopniu zależy od pedagogicznych ram jej zastosowania. Ze względu na krótką historię badanego zjawiska
i brak badań podłużnych sformułowane wnioski mają charakter wstępny i wskazują przede wszystkim kierunki dalszych
badań. Niezbędne jest opracowanie i wdrożenie opartych na dowodach strategii dydaktycznych, które pozwolą maksymalizować
poznawcze korzyści płynące z AI, minimalizując jednocześnie ryzyko osłabienia zdolności samodzielnego myślenia.
REFERENCJE (44)
1.
Alfarwan, A. (2025). Generative AI use in K-12 education: A systematic review. Frontiers in Education, 10, 1647573. https://doi.org/10.3389/feduc.....
2.
Azevedo, R., Taub, M., Mudrick, N. V. (2018). Using multi-channel trace data to infer and foster self-regulated learning between humans and advanced learning technologies. W: D. H. Schunk, J. A. Greene (red.), Handbook of self-regulation of learning and performance (s. 254-270). Routledge.
3.
Ballestra Caffaratti, L., Longobardi, C., Badenes-Ribera, L., Marengo, D. (2025). AI adoption among adolescents in education: Extending the UTAUT2 with psychological and contextual factors. Frontiers in Artificial Intelligence, 8, 1614993. https://doi.org/10.3389/frai.2....
4.
Bjork, E. L., Bjork, R. A. (2011). Making things hard on yourself, but in a good way: Creating desirable difficulties to enhance learning. W: M. A. Gernsbacher, R. W. Pew, L. M. Hough, J. R. Pomerantz (red.), Psychology and the real world: Essays illustrating fundamental contributions to society (s. 56–64). Worth.
5.
Blakemore, S. J., Choudhury, S. (2006). Development of the adolescent brain: Implications for executive function and social cognition. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 47(3-4), 296-312. https://doi.org/10.1111/j.1469....
6.
Bruner, J. S. (1961). The act of discovery. Harvard Educational Review, 31(1), 21-32.
7.
Charchuła, J. (2024). Uniwersytet w dobie sztucznej inteligencji – szanse i zagrożenia. Horyzonty Wychowania, 23, 79-87.
8.
Craik, F. I. M., Lockhart, R. S. (1972). Levels of processing: A framework for memory research. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 11(6), 671-684. https://doi.org/10.1016/S0022-....
9.
Crompton, H., Burke, D. (2023). Artificial intelligence in higher education: The state of the field. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 20(1), 22. https://doi.org/10.1186/s41239....
10.
Cropley, D. H., Cropley, A. J. (2023). Creativity and the cyber shock: The ultimate paradox. The Journal of Creative Behavior, 57(4), 485-487. https://doi.org/10.1002/jocb.6....
11.
Deci, E. L., Ryan, R. M. (2000). The „what” and „why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268. https://doi.org/10.1207/S15327....
12.
Doshi, A. R., Hauser, O. P. (2024). Generative AI enhances individual creativity but reduces the collective diversity of novel content. Science Advances, 10(28), eadn5290. https://doi.org/10.1126/sciadv....
13.
Facione, P. A. (1990). Critical thinking: A statement of expert consensus for purposes of educational assessment and instruction (The Delphi Report). California Academic Press.
14.
Ferrari, R. (2015). Writing narrative style literature reviews. Medical Writing, 24(4), 230-235. https://doi.org/10.1179/204748....
15.
Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906-911. https://doi.org/10.1037/0003-0....
16.
Garzón, J., Patiño, E., Marulanda, C. (2025). Systematic review of artificial intelligence in education: Trends, benefits, and challenges. Multimodal Technologies and Interaction, 9(8), 84. https://doi.org/10.3390/mti908....
17.
Gerlich, M. (2025). AI tools in society: Impacts on cognitive offloading and the future of critical thinking. Societies, 15(1), 6. https://doi.org/10.3390/soc150....
18.
Holmes, W., Porayska-Pomsta, K., Holstein, K., Sutherland, E., Baker, T., Shum, S. B., Santos, O. C., Rodrigo, M. T., Cukurova, M., Bittencourt, I. I., Koedinger, K. R. (2022). Ethics of AI in education: Towards a community-wide agenda. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 32(3), 504-526. https://doi.org/10.1007/s40593....
19.
Ignatowski, G., Sułkowski, Ł., Przybyszewski, K., Seliga, R. (2024). Attitudes of Catholic clergies to the application of ChatGPT in unite religious communities. Religions, 15, 980.
20.
Inhelder, B., Piaget, J. (1958). The growth of logical thinking from childhood to adolescence. Basic Books.
21.
Jeziorański, M. (2024). Pedagogical criteria for the adaptation of artificial intelligence to the educational process. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 43, 141-153.
22.
Jose, B., Cherian, J., Verghis, A. M., Varghise, S. M., Mumthas, S., Joseph, S. (2025). The cognitive paradox of AI in education: Between enhancement and erosion. Frontiers in Psychology, 16, 1550621. https://doi.org/10.3389/fpsyg.....
23.
Kalisz, M. (2020). Sztuczna inteligencja – osiągnięcia, zagrożenia, perspektywy. Transformacje, 1-2, 156-169.
24.
Klarin, J., Hoff, E. A. L., Larsson, A., Daukantaitė, D. (2024). Adolescents’ use and perceived usefulness of generative AI for schoolwork: Exploring their relationships with executive functioning and academic achievement. Frontiers in Artificial Intelligence, 7, 1415782. https://doi.org/10.3389/frai.2....
25.
Létourneau, A., Deslandes Martineau, M., Charland, P., Karran, J. A., Boasen, J., Léger, P. M. (2025). A systematic review of AI-driven intelligent tutoring systems (ITS) in K-12 education. npj Science of Learning, 10, 29. https://doi.org/10.1038/s41539....
26.
Lin, X., Tan, H. (2025). A systematic review of generative AI in K-12: Mapping goals, activities, roles, and outcomes via the 3P model. Systems, 13(10), 840. https://doi.org/10.3390/system....
27.
Marzano, D. (2026). Generative Artificial Intelligence (GAI) in teaching and learning processes at the K-12 level: A systematic review. Technology, Knowledge and Learning, 31, 789-829. https://doi.org/10.1007/s10758....
28.
Mayer, R. E. (2019). Thirty years of research on online learning. Applied Cognitive Psychology, 33(2), 152-159. https://doi.org/10.1002/acp.34....
29.
Michałowski, B. (2018). Internet of Things (IoT) i Artificial Intelligence (AI) w Polsce. Jak wykorzystać rewolucję technologiczną Internetu Rzeczy i Sztucznej Inteligencji w rozwoju Polski. Instytut Sobieskiego. Pobrane z: https://sobieski.org.pl/wp-con... (data dostępu: 31.03.2025).
30.
Munaye, Y. Y., Admass, W., Belayneh, Y., Molla, A., Asmare, M. (2025). ChatGPT in education: A systematic review on opportunities, challenges, and future directions. Algorithms, 18(6), 352. https://doi.org/10.3390/a18060....
31.
Nie, X., Tian, Y., Liu, M., Wu, D., Guo, Y. (2025). The impact of generative artificial intelligence on students’ higher order thinking: Evidence from a three-level meta-analysis. Education and Information Technologies, 30, 25359-25390. https://doi.org/10.1007/s10639....
32.
Parasuraman, R., Manzey, D. H. (2010). Complacency and bias in human use of automation: An attentional integration. Human Factors, 52(3), 381-410. https://doi.org/10.1177/001872....
33.
Peláez-Sánchez, I. C., Velarde-Camaqui, D., Glasserman-Morales, L. D. (2024). The impact of large language models on higher education: Exploring the connection between AI and Education 4.0. Frontiers in Education, 9, 1392091. https://doi.org/10.3389/feduc.....
34.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.
35.
Risko, E. F., Gilbert, S. J. (2016). Cognitive offloading. Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676-688. https://doi.org/10.1016/j.tics....
36.
Roediger, H. L., Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249-255. https://doi.org/10.1111/j.1467....
37.
Roll, I., Wylie, R. (2016). Evolution and revolution in artificial intelligence in education. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 26(2), 582-599. https://doi.org/10.1007/s40593....
39.
Tao, S. (2025). Aligning technology with cognitive development: A five-tiered framework to generative AI in K-12 education. AI, Brain and Child, 1, 20. https://doi.org/10.1007/s44436....
40.
VanLehn, K. (2011). The relative effectiveness of human tutoring, intelligent tutoring systems, and other tutoring systems. Educational Psychologist, 46(4), 197-221. https://doi.org/10.1080/004615....
41.
Wang, X., Zainuddin, Z., Leng, C. H. (2025). Generative artificial intelligence in pedagogical practices: A systematic review of empirical studies (2022-2024). Cogent Education, 12(1), 2485499. https://doi.org/10.1080/233118....
42.
Warschauer, M., Tseng, W., Yim, S., Webster, T., Jacob, S., Du, Q., Tate, T. (2023). The affordances and contradictions of AI-generated text for writers of English as a second or foreign language. Journal of Second Language Writing, 62, 101071. https://doi.org/10.1016/j.jslw....
43.
Wood, D., Bruner, J. S., Ross, G. (1976). The role of tutoring in problem solving. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 17(2), 89-100. https://doi.org/10.1111/j.1469....
44.
Wygotski, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
| eISSN: | 2657-9332 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
